قرنفل خولنجان عاقرقرحا هر يك يك درم كوفته سيخته به گلاب حبها ساخته در دهن بدارند . و اگر در لثه غفونت مستحكم شود به علاج آكله رجوع نمايند و به حب ضعف قوت سبب ادويه و غير قويه استعمال نمايند مثلًا در سبب قوى كه رطوبت و صديد بسيار از آن آيد فلدفيون و سورتيجان به كار برند و نزد اعتدال ذردرند كور بپاشند . و اگر سبب ضعيف كه آرد عدس و آرد برنج بر دندان بپاشند و ليكن در همه بايد كه اول مضمضه به سركه نمايند و بعد از آن دوا بپاشند . و اگر شب يمانى سفيد بريان سه نيم توله سائيده در گلاب نيم دانه انداخته بگذارند و مضمضه نمايند نيز نافع بود . شيخ ميفرمايد كه دائم به تنقيه دندان اعتنا نمايند و به سركه در گلاب بشويند . و اگر از اين فائده نشود و در آنجا عفونت زياده باشد بعد از آن كزمازج و فوفل . و اگر مزاج بارد باشد عاقرقرحا و سداب و ساذج هندى و عود و مصطكى و پوست ترنج و قرنفل و كبابه و بسبابه و جوز بو او قاقله و كندر و سعدى و بر لثه صبر و مرد مانند آن مانند آن بمالند و به سركه عنصل مضمضه نمايند و بانسيون و طلايا بيند حلو بماند . و اگر از اين هم قويتر باشد مويزج بخايند و آب دهن بريزند . و اگر زائل نشود عفونت ظهور بين نمايد زعفران كه از زاج سوخته يك جز و بيخ سوسن و زعفران هر واحد نيم حزو كوفته بيخته به عسل سرشته قرص ساخته باشند در دهن بمالند بعد از آن به سركه صرف يا ممزوج به گلاب مضمضه كنند . و به قول ايلاقى و جرجانى اين قرص را در سركه يا آبى كه در آن ابهل پخته باشند حل كرده مضمضه كنند و قوى تر از اين آن است كه بگيرند كاغذ سوخته درم زرينخ دو درم و نيم سك سماق زنجبيل فلفل سوخته قرص فلدفيون هر واحد دو درم و از آن و نوك و يا لصوق سازند و خرقه كتان بر آن گذارند و اشخار تنها چون بر عفونت استعمال كند اقلاع و اسقاط آن نمايند و گوشت جيد بروياند . و اگر به عسل آميخته استعمال كنند جائريست و آنچه تجربه شده اقاقيا زرنيخ زرد زرنيخ سرخ نوره شب يمانىست كه به سركه قرص سازند بعده در ماء العسل يا طبيخ ابهل بسايند . صاحب جامع و كامل گويند كه علاجش فصد يا حجامت نقره قطع چهار رگ و اسهال به مطبوخ هليله و تمر هندى و استعمال دواى حادست و لثه را به عسل بمالند و حتى كه خون از آن برآيد بعد از آن مازو و پوست انار جفت بلوط باريك سائيده با آب آس يا بگلاب سرشته ضماد نمايند . و اگر فائده نشود و داغ دهند و بعد آن با آبى كه در آن گل سرخ و گلنار و كزمازج و جفت بلوط و مانند آن پخته باشند مضمضه نمايند . مصنف حاوى و ترويح گويند كه بعد فصد و حجامت نوشيدن شربت عناب و شربت اجاص و يا جلاب از عناب و آلوبخارا هر واحد ده عدد تمر هندى و درم و غذا مزرده ماشن بمغز بادام يا از درشك و يا از آلوبخارا مع مغز بادام و ترك لحوم و حلويات قطعاً و تنقيه دماغ به حب بنفشه و تليين طبيعت به مطبوخ هليله و نقوع فواكه مع نيم دانگ سمقونياى مشوى و شيرخشت و تمر هندى و مضمضه به سركه كه در آن گل سرخ و مازود آس و گلنار و غيره پخته باشند . و استعمال سنون مطيب نكهت مثل اقاقيا و صندل و گلنار و گل سرخ و سعد و كزمازج و رامك و مصطكى و فوفل و عود خام و سك و قرنفل و هليله زرد هر واحد هفت درم مشك و كافور دو دانگ باريك سائيده به حرير بيخته وقت حاجت و يا گل سرخ و رامك و مصطكى و اقاقيا و سك و هليله زرد و قرنفل و عود هر واحد يك درم كافور و مشك هر واحد يك درم قيراط سائيده مفيد است . و اگر فساد لثه به سبب انصباب رطوبات عفن دماغ باشد به مسهل بلغم واجب ايارح تنقيه نمايند يا ديگر ايارجات بخورند كه به قول جالينوس در آنها تطيب نكهت نيز هست و به سكنجبين و خردل غرغره كنند و بعد از آن قرنفل سعد سنبل الطيب سك در شراب جوشانيده غرغره سازند . انطاكى گويد كه تنقيه دماغ باياجات صرف نمايند اگر آب دهن و دلاعت و لزوجت بسيار باشد و تشنگى كم بود و الا سقمونيا بياميزند . و اگر جفاف مع طعم حموضت و عفوصت باشد مثل لاجورد و افتيمون آميزند و چون تنقيه حاصل شود بر مضمضه سركه كه اندر آن مورد و مازو و گل سرخ و صندل و صعتر و فوفل بسباسه و سنبل خوب جوشانيده باشند لزوم نمايند كه مجرب است . و اگر دندان سياه باشند عنصل اضافه كنند يا عفونت باشد اشخا را افزايند بطرى گويد كه به طرف مزاج عليل و قوت او نطر كنند و سببى كه رطوبت را در بطون دماغ متعفن ساخته استخراج آن نمايند و به انقطاع آن سبب پردازند پس اگر قوت و سن مساعدت كند فصد قيفالين كشانيد و از اطعمه بر افضل و الطف او اقتصار ورزند و از اطعمه غليظ مثل لحوم بقر و نمكسود منع كنند و حلاوات جمله ترك نمايند . و اگر از آن صبر ننمايد آنچه از شكر سفيد ساخته باشند تناول كنند و به سركه كه در آن برگ آس و گلنار پخته باشند و عصير انگور مضمضه نمايند . و اگر مريض گل بخورد از آن قطعاً منع كنند كه طين شديدترين اشيا است در افساد عمور بعده استفراغ به مطبوخ افتيمون نمايند بعده تنقيه رأس كنند بخب صبر ايارج يا بهر . و اگر قوت مطاوعت كند و در بدن فضول باشد بعد از آن هر روز حب الآس و برگ او پوست بيخ كبر و زوفاى خشك و صعتر فارسى و پوست درخت توت و كزمازج و عاقرقرحا و فلفل سفيد مساوى كوفته بر آن سركه كهنه به مقدارى كه بنوشند انداخته گرازند اگر گرما با شد ده روز و در سرما بست روز حتى كه ادويه سركه با جذب نمايند و غليظ يا خشك شوند باز بسايند و اندكى شب يمانى و قدرى نوشادر روز آن داخل